Shekulli :Arbëreshët e Kolë Kamsit, Nderin e këqyrin, armët i kanë për zemërAnila Dushi  12-01-2007.Shkodër - "Shqiptarët e Italisë" është botimi i fundit i sektorit shkencor të albanologjisë së Universitetit të Shkodrës "Luigj Gurakuqi". Libri i shkruar nga Mësuesi i Popullit Kolë Kamsi të tërheq qysh në krye kur rreket të japë hartën e provincave shqiptare në Itali me gjithë ilustrime dhe foto të rralla të figurave të tilla si Skënderbeu, Jeronim De Rada, Gavril Dara i Riu etj., që janë dhe prezantimi i parë me veprën e Kolë Kamsit.

Është një studim i plotë shkencor për këtë vatër jashtë toke e kësaj pjese të kombit tonë, e cila ka ditur të ruajë, trashëgojë shqiptarizmën tek brezat. Në parathënien e veprës, prof.dr Gjovalin Shkurtaj shprehet se autori i ishte përkushtuar studimeve rreth arbëreshëve të Italisë "fushë ku ai, ashtu si bleta punëtore që kërkon maleve nektarin e ëmbël për ta sjellë në ullishtë, qysh kur ishte student në kolegjin arbëresh të Shën-Mitër Koronës, e deri sa mbylli sytë në vitin 1960, nuk reshti së kërkuari, së mbledhuri e së shënuari fjalë, frazeologjizma, këngë, doke e zakone të moçme të arbëreshëve". Autori është njohur herët me arbëreshët e Italisë, të cilët i kanë bërë përshtypje të thellë me atë se si ata e kanë ruajtur gjuhën, traditat e moçme shqiptare në mjediset ku jetonin.Nisur nga kontakti me këtë lëndë të gjallë Kamsi iu përkushtua grumbullimit të folklorit arbëresh, studioi dorëshkrimet e letërsinë arbëreshe të botuar, vëzhgoi të folmet duke fiksuar e mbajtur shënime për gjithçka. "Ai gjeti në mjediset arbëreshe vatra të pashuara të shqiptarisë së moçme, këngë e valle të hershme, veshje e zakone të bukura, që ngjanin sikur nuk ishin prekur fare nga ndikimi i mjedisit rrethues italian",- thekson Shkurtaj. Në vitin 2000, plot 40 vjet pas vdekjes së autorit, botohet vepra e tij "Fjalori arbërisht – shqip" dhe tani dhe "Shqiptarët e Italisë". Këto vepra të botuara nën kujdesin e Karl Kamsit kanë qëndruar për më shumë se 40 vjet rafteve të institucioneve shkencore të vendit, të cilat me paaftësinë, xhelozinë apo dhe motivet politike të atyre që i drejtonin, kanë privuar të tjerë studiues, i kanë përjashtuar nga rrethet e njohjes me një vepër të tillë studimore e me vlera të jashtëzakonta. Në faqet e "Shqiptarët e Italisë" dalin në dukje pasuritë e tiparet e ruajtura të shqipes në diasporën arbëreshe, ku gjen mjaft fjalë, kuptime e shprehje të shqipes së moçme që kishin humbur në shqipen që flitet nga shqiptarët e Shqipërisë, por vazhdonin të ruheshin në dialektin arbëresh. Monografia e Kolë Kamsit ka qenë botuar për 10 vjet rresht në faqet e së përkohshmes "Leka" në Shkodër (1934- 1944).Botimi i përmbledhur përfshin studime të hollësishme për demografinë, etnografinë, pasurinë e folklorit arbëresh, ndërsa në faqet e tij gjen tekste të gjalla, këngë e valle të arbëreshëve. Vepra ka katër pjesë. Në pjesën e parë flitet për historinë dhe etnografinë e arbëreshëve. Autori shkruan për diasporën arbëreshe në Itali se "të paisun me nji karakter të fortë mbeten për plot katër e pesë shekuj shqiptarë me gjuhë, me veshë, me tradita e me doke". Dyndjet e shqiptarëve drejt Italisë, vijnë në vepër të ilustruara me dokumente të kohës, foto, statistika e fakte të qëmtuara nga autori nëpër arkivat e Italisë. Në pjesën e parë të librit jepen emrat e fshatrave e qyteteve të Italisë ku u vendosën shqiptarët, tabela të provincave e kolonive të tyre, jeta në fshatrat e familjet arbëreshe etj.. "Shtëpit e fshatit nuk janë të përhapuna ndër lagje e as nuk gjinden shum larg njena tjetrës si i ndeshim ndër katunde e malcina të Shqipnis së Veriut, por të përmbledhuna rreth e rreth Kishës, Bashkis e shkollës, me sheshe, rruga e rrugaca që kanë emna fatosash, prisash e qytetesh t'atdheut t'etenvet të tyne…" shkruan Kolë Kamsi duke përshkruar atmosferën në qendrat e banuara nga arbëreshët. Po edhe çështja e karakterit nuk është pa peshë. Ja çfarë i bën përshtypje studiuesit: "Nderin e kqyrin e çmojnë fort; janë t'ardhshëm në të prum e në kuvend, të shkathët e të fuqishëm në punë, njerz të pa frigë e guximtar, çka i shtyn të përçmojnë e bajnë n'asgja çfarëdo rreziku; ndiesin e dinjitetit e kanë të fortë, e kanë edhe një shpirt luftar që i ban kryenaltë e nuk i len me iu përvu kurrkujt. Armët i kanë shum për zemër e fort të dhanun janë pas gjahut." Më tej autori komenton e ilustron me foto, veshjet arbëreshe, doket e martesës të shoqëruara me tekste e melodi këngësh, doket e vdekjes, besimet e festat fetare etj. Një vend të veçantë në veprën e Kamsit zënë dhe përshkrimi historik e monografik i kolegjeve arbëreshe si ai i Shën Adrianit, seminari italo-shqiptar i Palermos, i figurave të njohura si Luigj Gurakuqi, Aleksandër Xhuvani, Mehdi Frashëri, kontributi i arbëreshëve italo-shqiptarë në Rilindjen Italiane si Francesco Crispi, apo në rilindjen shqiptare si Dora d'Istria, Jul Varibova etj.. Në pjesën e dytë të librit trajtohen provincat dhe kolonitë, me të gjitha veçoritë e tyre, gjeografike, folklorike, historike… Në pjesën e tretë janë parqitur botime në revista e gazeta të ndryshme të viteve 1912-1916 që flasin mbi disa figura të shquara të arbëreshëve të Italisë si Françesko Santori, Jeronim De Rada, etj.. Pjesën e katërt dhe të fundit autori ua ka kushtuar mësuesve të gjuhës e letërisë shqipe dhe disa studentëve të shquar të kolegjit të Shën Adrianit në Shën Dimitër Korone në Kozenca të Kalabrisë, në vitet 1900-1919. Përfytyroni se ç'lëndë të pasur mund të sjellë një autor si Kamsi i cili ka studiuar vetë në këtë kolegj. Luigj Kodeli, Zef Kurti, Halim Xhelo, Avni Rustemi etj., janë vetëm disa ngastudentët aktivë në jetën shqiptare të viteve '20-'30.I shoqëruar me fjalor shpjegues dhe bibliografi të pasur e të detajuar për çdo kapitull e pjesë të librit, vlera e tij rritet. Por kush ishte Kolë Kamsi? U lind në Shkodër në vitin 1886. Kreu 9 vjet shkollë në vendlindje; në 1904 shkoi në kolegjin arbëresh të Shën Adrianit. Pas tre vjetësh qëndrimi atje u emërua mësues në Vlorë dhe gjatë viteve të Luftës së Dytë Botërore në Vlorë e Gjirokastër ai hapi 44 shkolla elementare. Në 1920- 1942 lëviz si drejtues shkollash në Shkodër e Vlorë. Në vitin 1948 punon për pak kohë si folklorist në Institutin e studimeve në Tiranë, më pas në shkolla të mesme në Shkodër, ndërsa më 1955 u bë kandidat shkencash. Me krijimin e Institutit të Lartë Pedagogjik në Shkodër në 1957 është pedagog i folklorit. Po atë vit dekorohet me Urdhrin e Flamurit për kontribut të vlefshëm në edukimin e brezave të rinj gjatë 50 viteve punë të rregullt e të pandërprerë në sektorin e arsimit. Vdes në 1960. Në 1993 i jepet titulli "Mësues i Popullit", pas vdekjes.Kamsi njihet si hartues i mjaft teksteve shkollore. Kontributet e tij në studimet albanologjike shtrihen në fushën e gjuhësisë, letërsisë, folkloristikës e historisë. Vepra të shkruara prej tij janë manuali praktik i gjuhës shqipe, Fjalori italisht-shqip, monografitë "Jeta e vepra e Frang Bardhit" dhe "Disa vërejtje gjuhësore mbi veprën e Pashko Babit", "Lirika Popullore" etj.. Profesor Jup Kastrati e vlerëson Kolë Kamsin si një personalitet shkencor e letrar. Nuk rrinë mbrapa albanologë të tjerë që e njohin mirë kontributin e çmuar të Kamsit si Maksimilian Lamberci, kur flet për "shkencëtarin e palodhur", Karl Gurakuqi për "njeriun që punonte me sistem e puna e të cilit ka lanë gjurmë në historinë e arsimit kombëtar". Të gjithë këta i njohin veçanërisht kontributin që ai ka dhënë në studimin e dialektit arbëresh të Italisë për të cilin Kolë Kamsi ishte një specialist i dorës së parë.